TAALBUREAU TEKST EN CULTUUR
► schrijven
► vertalingen van uit het op het gebied van
|
|
DE HARINXMA's even terug THOE SLOOTEN
handout bij de tentoonstelling in Museum stedhús Sleat Als je ergens ‘even terug’ bent, dan impliceert dat dat je daar ooit gewoond hebt, maar nu niet meer. En dat geldt ook voor de Van Harinxma’s thoe Slooten: ooit hebben zij hier gewoond, ooit hadden zij hier de macht en hebben zij hun naam verbonden aan deze stad. Maar hoe zijn ze hier terechtgekomen? Is hun geschiedenis verweven met het ontstaan van de stad, of verschijnen ze pas later op het toneel? En wat is er gebeurd dat ze Sloten ook weer verlaten hebben? Wanneer was dat, en waarom? Was het een vrije keuze, was er sprake van een dramatische gebeurtenis? Hoe is het hun daarna vergaan? De naam van deze oude hoofdelingenfamilie spreekt nog altijd tot de verbeelding. Hun nazaten hebben tot ver in de twintigste eeuw een belangrijke rol gespeeld in het openbaar bestuur, en met name in Friesland. Hoe komt het dat dit hen wel gelukt is, en andere hoofdelingenfamilies niet? Deze tentoonstelling vertelt het verhaal van de Van Harinxma’s thoe Sloten vanaf stamvader en naamgever Haring Donia. Er is een grote stamboom gemaakt waarop alle personen en de belangrijkste gebeurtenissen zijn weergegeven. Zo kunt u de tentoongestelde portretten en documenten plaatsen en hoeft u niet te verdwalen in alle Agges, Bockes, Pieters, Catharina’s, Rixiarda´s, Binnerts, enzovoort. Om u in dit verhaal wat wegwijs te maken, schetsen we hier de grote lijnen, en krijgt u natuurlijk ook antwoord op de vragen die hierboven werden gesteld.
DE STICHTERS VAN SLOTEN Strikt genomen zijn de Harinxma´s niet de stichters van Sloten. De naamgever en stamvader van de familie is Haring Donia. Die leeft omstreeks 1400 in Heeg, en Sloten bestaat dan al zo’n 150 jaar. Maar er is wel een relatie tussen de voorouders van Haring Donia en de stichting van Sloten. Dat zit zo. Vanaf ongeveer 1200 heeft het lage midden van Friesland te kampen met grote wateroverlast. Om die te bestrijden, werd een stuk hoogveen doorgegraven zodat het water kon afvloeien naar de Zuiderzee. En daarmee ontstond een nieuwe vaarverbinding met de Zuiderzee, en daarmee met Utrecht en de IJsselsteden. In die periode zijn het de voorouders van Haring Donia die in dit gebied oppermachtig zijn. Zij zijn het dan ook die bij het strategisch gelegen kruispunt van de nieuwe waterweg met de oudere landweg twee stinzen bouwen. Daar omheen is Sloten gegroeid. Van deze ontstaansgeschiedenis is een
animatie gemaakt. Die is te bekijken op het scherm dat nu tijdelijk op de
overloop staat. Even verderop, in de andere ruimte op deze verdieping, wordt
een en ander verteld en getoond van de stinzen in Sloten. Daar staan ook twee maquettes. DE HARINXMA'S VESTIGEN ZICH IN SLOTEN Haring Donia zelf werd rond 1400 benoemd tot potestaat – zeg maar legeraanvoerder – van Westergo – de westelijke helft van het huidige Friesland. Hij was dus een behoorlijk machtig man, en zal op krijgsgebied zijn sporen wel verdiend hebben. In 1401 trouwt zijn oudste zoon Agge met de enige dochter en erfgename van de machtige hoofdeling Rienck Bockema uit Sneek. Voor de Harixma’s is dat een uitgelezen
kans om de eigen macht uit te breiden en te consolideren. In de loop van de 15e
eeuw weten de zoons en kleinzoons van Haring Donia via andere huwelijken, maar
ook met regelrechte veroveringen, de nieuwe vaarweg onder hun beheer te krijgen
- met als kralen aan een snoer de steunpunten Sneek, IJlst, Heeg, Woudsend en
Sloten. Consolidatie van de macht Als je de macht eenmaal hebt, wil je die ook houden, en dat is in de vetemaatschappij die Friesland dan nog is nog niet zo eenvoudig. Wie Schieringer is en wie Vetkoper, wisselt namelijk nogal eens, en de scheidslijnen tussen de verschillende allianties lopen vaak dwars door familieverbanden heen. Het gebeurt dan ook niet zelden dat neven en achterneven elkaar flink in de weg zitten. Dat was ook het geval met de kleinzonen en achterkleinzonen van Haring Donia. Op de stamboom beneden is bijvoorbeeld te lezen hoe Bocke Harinxma zijn neef verdrijft uit de tweede stins in Sloten, en daar zijn zoon Watze op zet. Deze Watze krijgt het op zijn beurt aan de stok met zijn achterneef, de beruchte Igo Galama uit Koudum, bijgenaamd ‘het woudzwijn’.
De zoon van Watze is Pieter Harinxma, een achterachterkleinzoon van Haring Donia. Van hem is het portret dat op het affiche staat. Pieter lijkt een heel gesoigneerde heer – hij heeft nota bene een bloempje in zijn hand. Je kunt je dan ook maar moeilijk voorstellen dat hij de volgende dag weer in wapenrok door het natte Friese land banjert om het op te nemen tegen een of andere tegenstrever. Maar in tegenstelling tot zijn voorgangers, hoeft hij dat waarschijnlijk niet meer persoonlijk te doen. Inmiddels werden namelijk huurlingen ingezet, op grote schaal en door alle strijdende partijen. Die huurlingen zijn natuurlijk geen oplossing voor de problemen in de Friese vetemaatschappij, maar kosten ondertussen wel handenvol geld. En wat denkt u dat die huurlingen doen als er geen geld meer is voor de soldij? Die slaan aan het plunderen, of nemen andere rigoureuze maatregelen.
Einde Friese vrijheid Om zich vervolgens weer van de Groningers te ontdoen, wenden de Schieringers zich tot hertog Albrecht van Saksen. En Albrecht klaart de klus: hij verdrijft de Groningers, herstelt de rust, maar brengt de vrije Friezen ook weer onder het centraal gezag van het Heilige Roomse Rijk. Met het einde van de Friese vrijheid wordt
ook de macht van de hoofdelingen aan banden gelegd. Pieters pleegzoon en
erfgenaam – Watze geheten naar zijn grootvader – moet zelfs zijn huis afstaan
aan de Hertog. Die eist het op als steunpunt voor zijn gezag, omdat het 'zeer
sterck ende schoon' was. Of de familie dan nog wel de andere stins in Sloten in
bezit heeft is niet bekend. De Harinxma’s blijven hoe dan ook wel in Sloten
wonen, maar niet zo heel lang meer. Naar Emden De laatste is namelijk Watze´s kleinzoon Homme. Homme was hier burgemeester maar moest de stad in 1560 ontvluchten, om religieus-politieke redenen. Met zijn gezin zocht hij een veilig heenkomen in de Duitse havenstad Emden. Hun kinderen zien we terug in andere wijkplaatsen van de Calvinisten: in Londen, of in Genève, waar hun zoon Pieter gaat studeren.
Homme overlijdt in Emden en zal Friesland dus nooit terugzien. Zijn weduwe Doedt van Mockema keert wel terug, maar niet naar Sloten. Zij neemt haar intrek in het familieslot van de Mockema’s: Sjuksmastate in Waaxens, in het verre Noorden van Friesland. Het huis in Sloten is in de strijd tegen de Spanjaarden namelijk zwaar beschadigd, en het bouwmateriaal dat bedoeld was voor het herstel is geroofd en gebruikt voor de stadsomwalling. Die zijn in 1580 opnieuw aangelegd als verdediging tegen de Spanjaarden. Het verzoekschrift waarin Doedt de Staten van Friesland vraagt om een vergoeding voor het geroofde materiaal, is voor het eerst in Sloten tentoongesteld in één van de vitrines beneden. Doedt is hoogbejaard als ze overlijdt. In de tentoonstellingsruimte is het dootboeck te zien dat is opgetekend door Ernst Harinxma van Donia (uit een andere Harinxmatak dus). Daarin schreef hij: Op een Sondach voormiddach onder die predikatie sterff Jfr. Doed Mockma, weduwe van Homme Harinxma tot Sloeten, olt 94 jaer. TERUG IN FRIESLAND Eenmaal terug in Friesland, zijn de Van
Harinxma’s thoe Slooten net als andere Friese adellijke families veel meer dan
voorheen internationaal georiënteerd. Dochters verblijven een tijdje bij
adellijke families in Engeland om goede manieren te leren, de zoons studeren in
het buitenland. De familie doet ook enthousiast mee aan de mode van de alba
amicorum – oftewel vriendenalbums. Alba amicorum Het is de moeite waard even stil te staan bij die alba. Ze gelden als de voorloper van het poeziealbum, dat tot op de dag vandaag populair is bij meisjes. Maar in de zeventiende eeuw zijn het vooral de studenten die er zo’n album op nahouden. Op hun reizen langs Europese universiteitssteden verzamelen ze bijdragen van professoren en medestudenten. Het bijzondere aan de Harinxma-alba is dat
vier ervan zijn aangelegd door vrouwen. Dat is voor die tijd heel
ongebruikelijk. Ze zijn bovendien zeer luxueus uitgevoerd. Helaas zijn deze
alba erg kostbaar en kwetsbaar, en ze worden niet uitgeleend voor tentoonstellingen.
Maar u kunt er wel doorheen bladeren: alle pagina’s zijn namelijk gescand en
worden in de tentoonstellingsruimte getoond in een doorlopende diavoorstelling. Grietmannen en Commissarissen des Konings Ook al gaat het de familie dus goed daar in het noorden van Friesland, zij worden niet van meet af aan opgenomen in de exclusieve kring van grietmanfamilies. Maar het ontbreekt hen niet aan ambitie, en net als vroeger in de Zuidwesthoek sluiten ze strategische huwelijken. Dat pakt vaak goed uit, maar niet altijd. Leest u op de stamboom maar eens het relaas over het huwelijk van een kleinzoon van burgemeester Homme van Harinxma met Catharina van Camminga. Pas aan het eind van de zeventiende eeuw, zo´n honderd jaar nadat Homme en zijn gezin uit Sloten zijn weggetrokken, weet de familie weer zo’n lucratief grietmansambt te bemachtigen. Vanaf dat moment levert haast iedere generatie wel één of meer grietmannen. Rond 1900 zijn het geen grietmannen meer, maar zien we twee Commissarissen des Konings, later van de Koningin. De beide CvK´s Van Harinxma thoe Slooten hebben veel voor Friesland gedaan. Binnert Van Harinxma thoe Slooten heeft de aanleg van de Nieuwe Zwemmer en het Tjongerkanaal bevorderd. En naar zijn zoon Pieter is het Harinxmakanaal vernoemd. En zo zijn we weer terug bij de Friese waterhuishouding waar deze geschiedenis ook mee begon, en is de cirkel rond. ▲ naar boven |
